[Bài viết từ fb của tác giả Lữ Minh Trí]
Nhật Bản tụt hậu và lỗi
thời? Tôi không nghĩ vậy
Nếu
bạn đang sống ở Nhật và sợ AI, tôi nghĩ nỗi sợ đó rất dễ hiểu.
Và
đúng là sẽ có rất nhiều người sống làm việc ở Nhật dễ bị bỏ lại trong kỷ nguyên
AI. Nhưng không phải vì Nhật Bản quá yếu, quá cũ, hay không còn gì đáng học.
Vấn
đề nằm ở chỗ nhiều người học nhầm nhiều cái.
Nhiều
người đọc bài viết của tôi có thể tưởng tôi cuồng Nhật, hoặc chỉ thích bóc tách
những cái xấu của Nhật. Không phải vậy.
Tôi
nể Nhật ở rất nhiều điểm, nhưng cũng thấy rất rõ một nghịch lý: cái hay thật sự
của Nhật thì cực kỳ khó học, còn cái tào lao trong môi trường Nhật thì lại rất
dễ bắt chước.
Tôi
nói người đang sống ở Nhật, chứ không nói riêng người Nhật.
Vì
nhiều người nước ngoài sang Nhật cũng học Nhật bằng cái vỏ: cúi chào, đúng
form, chờ chỉ thị, sợ sai, sợ làm phiền, sợ khác người.
Nhưng
họ lại không học được cái cốt lõi từng làm Nhật rất mạnh: tinh thần nghề nghiệp,
chữ tín, tiêu chuẩn sản phẩm, sự bền bỉ và lòng tự trọng trong công việc.
Cái
vỏ của Nhật rất dễ nhìn. Đi họp đúng giờ, mặc đồ chỉnh tề, nói chuyện lịch sự,
viết báo cáo đúng mẫu, làm gì cũng xin phép, gặp ai cũng cúi đầu.
Những
thứ đó không xấu. Nhưng nếu chỉ học tới đó rồi tưởng mình đã hiểu Nhật thì rất
đáng tiếc. Vì nhiều khi mình mới học được phần ngoài da, chứ chưa chạm vô phần làm
Nhật thật sự đáng để học hỏi.
Nhiều
người được nuôi trong một môi trường nghe hoài mấy chữ: đừng sai, đừng làm phiền
người khác, đừng khác số đông, đừng tự ý làm khi chưa có chỉ thị.
Những
câu đó giúp con người cẩn thận hơn, nhưng nếu giữ quá chặt, nó sẽ thành cái áo
giáp cũ. Mặc vô thì thấy an toàn, nhưng tới lúc phải chạy đua, phải xoay sở, phải
học cái mới, cái áo đó nặng như đá.
Với
góc độ một người làm trong công ty AI, tôi thấy chuyện này rất rõ. AI bắt mình
thử liên tục. Không thử nhiều thì nó nằm im như cục gạch vô dụng.
Bạn
không đặt đề bài thì nó không biết kéo bạn đi đâu, bạn quen chờ hướng dẫn rõ
ràng, còn AI bắt bạn tự nghĩ ra câu hỏi.
Rồi
quen làm đúng quy trình, còn AI bắt bạn hỏi lại: quy trình này còn đáng giữ
không.
Đôi
khi bạn quen yên ổn trong một vai trò, còn AI làm mờ ranh giới giữa nhân viên,
quản lý, người viết, người phân tích, người bán hàng và người vận hành.
Nói
trắng ra, AI không chỉ đụng vô công việc nó đụng vô căn tính nghề nghiệp của rất
nhiều người.
Nhưng
cũng chính vì vậy, người nào ở Nhật mà vượt qua được nỗi sợ AI thì rất đáng gờm.
Vì
họ có sẵn thứ mà nhiều người dùng AI bây giờ đang thiếu: kỷ luật, tiêu chuẩn, sự
kiên nhẫn, ý thức trách nhiệm và khả năng làm việc bền bỉ. Một người có cái lõi
Nhật mà biết dùng AI sẽ không chỉ làm ra nhiều hơn, mà còn làm ra thứ đáng tin
hơn.
Còn
một người chỉ có AI mà không có giá trị cốt lõi trong nghề nghiệp thì giống như
cầm cây dao bén trong tay nhưng chưa biết cắt vải.
Sắc
thì sắc nhanh thì có nhanh đó, nhưng dễ làm hư đồ, dễ làm rách cả tấm vải đáng
lẽ phải được may cho đàng hoàng.
Khi
làm việc ở HYPER ONE chúng tôi càng tin rằng AI không nên chỉ là công cụ tăng tốc.
AI phải đi cùng đạo đức, trách nhiệm và tiêu chuẩn nghề nghiệp.
Đây
là một thứ tôi học được rất nhiều từ Nhật.
Nếu
không, càng nhanh càng dễ tạo rác thải.
Càng
nhiều công cụ trong tay mà cái cốt lõi bên trong không vững, con người chỉ
phóng đại sự cẩu thả của mình nhanh hơn thôi.
Nhiều
người học Nhật bằng họp hành, báo cáo, thứ bậc, đồng phục, quy trình, nói chuyện
vòng vo cho lịch sự, nhưng cái làm Nhật từng mạnh không nằm ở mấy thứ đó.
Nó
nằm ở một điều khó học hơn rất nhiều:
Phải
xem công việc như danh dự cá nhân.
Làm
một con ốc cũng phải ra con ốc.
Giao
một món hàng lỗi cũng thấy mắc cỡ.
Hứa
một giờ là phải tới đúng một giờ, không dây thun, nhận một việc là phải làm tới
nơi tới chốn, không quăng đó cho người sau đi dọn rác.
Cái
này không phải học vài workshop, tức mấy buổi đào tạo ngắn, là có.
Nó
được rèn qua gia đình, trường học, công ty, cộng đồng, qua hàng ngàn lần bị nhắc
vì làm ẩu, qua cảm giác xấu hổ khi mình làm chưa đàng hoàng.
Cúi
chào thì dễ bắt chước, mặc vest thì dễ bắt chước, họp đúng giờ thì còn tập được,
nhưng cái tự trọng trong nghề thì không thể gắn lên người như cái bảng tên dễ
dàng được.
Ai
từng đọc Made in Japan: Akio Morita and Sony sẽ hiểu, nước Nhật làm tôi nể
không phải là một nước Nhật bảo thủ, co cụm và sợ thay đổi.
Ngược
lại, đó là một nước Nhật đói, tỉnh, lì và có tự trọng. Sony thời đó không ngồi
than mình đi sau phương Tây. Họ học, mổ xẻ, cải tiến, làm nhỏ hơn, bền hơn, đẹp
hơn, dễ dùng hơn, rồi đem sản phẩm ra thế giới với một niềm tin rất cứng: hàng
Nhật không sinh ra để đứng sau mãi.
Nếu
đang sống ở Nhật và sợ AI, tôi nghĩ càng nên đọc Made in Japan: Akio Morita and
Sony.
Không
phải để hoài niệm một nước Nhật cũ, mà để nhớ rằng tinh thần Nhật tiên phong vốn
không phải là sợ cái mới.
Nhật
từng đi sau về công nghệ, nhưng họ không để cái thân phận đi sau thành cái chuồng
nhốt mình cả đời. Họ học của người khác, nhưng không học để làm cái bóng đi
sau. Họ học để tiêu hóa, cải tiến, rồi đóng dấu tay nghề của mình lên các sản
phẩm chỉnh chu.
Tinh
thần đó đem qua thời AI vẫn còn nguyên giá trị. Mình có thể đi sau về công cụ,
nhưng không được đi sau về ý chí học, tốc độ thích nghi và tiêu chuẩn làm nghề.
Cái
đáng sợ không phải là mình chưa giỏi AI hôm nay mà sợ là mình dùng văn hóa sợ
sai để biện minh cho chuyện không chịu học, không dám học cái mới.
Nếu
đang sống ở Nhật.
Cái
đáng học đầu tiên là học cách tôn trọng sản phẩm. Người Nhật giỏi ở chỗ họ
không xem sản phẩm chỉ là món đồ để bán lấy tiền, thu lợi nhuận đơn thuần.
Họ
xem nó như một lời hứa với khách hàng.
Một
cái xe, cái máy ảnh, cái nồi cơm, cái thang máy, cái nhà vệ sinh, cái bao bì,
cái tờ hướng dẫn, nhiều khi đều có cảm giác người làm ra nó đã nghĩ cho người
dùng. Không phải lúc nào cũng hoàn hảo, nhưng cái tinh thần đừng để khách phải
bực mình vì sự ẩu tả của mình là thứ rất đáng học.
Trong
thời AI, cái này càng quý.
Vì
AI càng nhiều, sản phẩm rác càng nhiều, nội dung rác càng nhiều, dịch vụ làm
cho có càng nhiều.
Người
ta tạo rất nhanh, đăng rất nhanh, bán rất nhanh, nhưng nhiều thứ nhìn vô là biết
không có tay nghề, không có trách nhiệm, không có bàn tay người làm thật.
Giữa
một cái chợ ồn ào như vậy, ai còn giữ được tiêu chuẩn nghề nghiệp, người đó tự
nhiên nổi lên. Không cần la làng, đồ đàng hoàng tự nó có tiếng thơm.
Cái
thứ 2 nên học là sự bền bỉ trong cải tiến nhỏ. Nhật không phải lúc nào cũng thắng
bằng phát minh nổ trời kinh thiên động địa.
Nhật
thắng rất nhiều lần bằng cách sửa từng lỗi nhỏ tới mức đối thủ chán nản: cái ghế
ngồi dễ chịu hơn một chút, cái nút bấm thuận tay hơn một chút, cái hộp mở ít bực
hơn một chút, cái quy trình ít sai hơn một chút.
Mỗi
lần chỉ hơn một chút, nhưng tích lâu ngày thì thành khoảng cách chất lượng rất
xa khó ai theo được.
AI
cũng vậy. Không phải ai prompt, tức đặt lệnh và giao đề bài cho AI, hay một lần
là ngon lành.
Người
thắng là người dùng mỗi ngày, sửa cách hỏi, sửa dữ liệu, sửa luồng công việc, sửa
cách đo kết quả, sửa cách kiểm tra lỗi.
Mỗi
ngày nhích một chút, nhìn thì chậm rùa bò, nhưng vài tháng sau người khác quay
lại sẽ thấy mình đã đi xa.
Cái
thứ 3 nên học là chữ tín với thời gian.
Thị
trường AI rất nhanh, nhưng nhanh không có nghĩa là được quyền lươn lẹo.
Đây
là chỗ người Việt mình hay yếu. Mình linh hoạt giỏi, xoay sở nhanh và giỏi, nước
tới chân nhảy cũng giỏi, nhưng nhiều khi thiếu nền tảng giữ lời, giữ tiêu chuẩn,
giữ lịch đã hẹn, giữ cam kết.
Hẹn
thì trễ, báo thì thiếu, làm thì hứa nhiều hơn là giao tới tay thật, tới lúc lỗi
thì tìm lý do trước khi tìm cách sửa.
Nếu
lấy được tốc độ của Việt Nam cộng với chữ tín của Nhật thì rất đáng gờm.
Nhanh
mà vẫn giữ lời. Linh hoạt mà vẫn có tiêu chuẩn. Biết xoay sở nhưng không chụp
giật.
Còn
chỉ có tốc độ mà không có chữ tín thì dễ thành ăn xổi. Chỉ có chữ tín mà không
có tốc độ thì dễ thành chậm chạp.
Thời
AI không thương mấy người ù ù ì ì, nhưng thị trường cũng không tin người chạy
nhanh mà để rơi đồ sau lưng.
Cái
thứ 4 nên học là tôn trọng người làm thật.
Ở
Nhật, một người thợ giỏi, một nhân viên lâu năm, một người vận hành âm thầm có
thể không nói nhiều nhưng rất có trọng lượng.
Đây
là thứ Việt Nam nên học.
Đừng
chỉ trọng người nói hay, người có chức danh, người cầm micro, người làm hình ảnh
đẹp.
AI
càng mạnh thì người hiểu việc thật càng quan trọng. Vì AI có thể tạo chữ rất
nhanh, tạo kế hoạch rất nhanh, tạo hình rất nhanh, nhưng nếu người dùng không
có tay nghề, không có tiêu chuẩn, không biết chỗ nào đúng sai, thì AI chỉ phóng
đại sự non tay của họ thôi.
Và
có những thứ trong môi trường Nhật tuyệt đối không nên học.
Thứ
đầu tiên là sợ sai tới mức không dám ra trận.
Thứ
hai là không nên học là tôn thờ thâm niên hơn năng lực thích nghi.
Thâm
niên có giá trị nếu nó tích thành kinh nghiệm thật. Nhưng nếu thâm niên chỉ là
số năm ngồi trên ghế, nó sẽ thành cái neo. Mà trong thời AI, cái neo nặng quá
thì tàu không vướn mình ra biển lớn được.
Nghe
khó chịu, nhưng thị trường không nể tuổi nghề nếu tuổi nghề không chuyển hóa
thành năng lực mới.
Số
năm chỉ có giá trị khi nó biến thành độ sắc của tay nghề, chứ không phải biến
thành cái quyền được chậm chạp ù lì.
Nếu
người đang sống ở Nhật chỉ học cái vỏ, họ sẽ rất dễ bị AI bỏ lại. Nhưng nếu học
và giữ các giá trị cốt lõi của Nhật, rồi dám dùng AI như một cái máy khuếch đại
năng lực, họ sẽ rất mạnh và đáng gờm.
Vì
cuối cùng, AI không thay thế các giá trị cốt lõi.
AI
chỉ phóng đại mọi thứ lên rất rất nhiều lần.
Người
có nghề thì sự nghiệp đi lên rộng mở.
Người
làm ẩu thì cái ẩu phình ra đi kèm thất bại.
Nghịch
lý nằm ở đó: cái Nhật nên bỏ thì nhiều người lại giữ, còn cái Nhật nên giữ thì
rất ít người học tới nơi tới chốn.
Nguồn:
https://www.facebook.com/minhtri010101
