7. Công nghệ Blockchain
7.1 Sổ cái chung
Hình "Sổ cái" (nguồn Internet):
Tại sao chúng ta lại cần một “Sổ cái” chung?
Hiểu đơn giản, “Sổ cái” chính là cuốn sổ ghi chép thu/chi quỹ lớp.
Câu chuyện liên quan đến quỹ lớp:
- Lớp của bạn có một quỹ chung, do các thành viên đóng góp, để chi tiêu các công việc của lớp. Bạn thủ quỹ sẽ giữ cuốn sổ này (sổ viết tay hoặc tập tin Excel), để ghi chép: ai đã đóng tiền? Các khoản chi hết bao nhiêu?
Một số tình huống có thể xảy ra:
- Sửa đổi nội dung: Nếu bạn thủ quỹ sửa số tiền chi từ 100.000 thành 200.000 để "bỏ túi riêng", sẽ không ai biết, trừ khi kiểm tra hóa đơn cực kỳ gắt gao
- Mất mát: Nếu cuốn sổ đó bị mất hoặc tập tin Excel bị hư, cả lớp coi như mất toàn bộ dữ liệu ghi chép thu/chi
- Sự độc quyền: Bạn thủ quỹ là người duy nhất nắm thông tin về thu/chi quỹ lớp. Bạn nói sao thì cả lớp phải tin vậy
Đây chính là mô hình Sổ cái tập trung (giống như Ngân hàng). Chúng ta phải đặt niềm tin tuyệt đối vào một bên thứ ba.
Bên thứ ba là gì?
Hãy tưởng tượng bạn đi ăn lẩu cùng nhóm bạn và thanh toán bằng hình thức chuyển khoản ngân hàng (App ngân hàng).
Khi bạn bấm "Gửi 500.000", không có tờ tiền nào bay từ điện thoại bạn sang điện thoại chủ quán. Bạn đang yêu cầu Ngân hàng: "Hãy trừ 500.000 trong tài khoản của tôi và cộng 500.000 vào tài khoản của ông chủ quán".
Ở đây, Ngân hàng chính là Bên thứ ba. Bạn và chủ quán đều tin rằng Ngân hàng đang làm đúng. Nếu một ngày Ngân hàng bảo: "Hệ thống đã bị lỗi, chúng tôi không thấy giao dịch đó", hoặc "Tài khoản của bạn chỉ còn 0 đồng", bạn gần như không có cách nào tự chứng minh ngược lại nếu họ không xác nhận.
“Sổ cái” chung
Với cuốn sổ ghi chép thu/chi quỹ lớp, để tránh các tình huống “xấu” xảy ra, như nội dung cuốn sổ bị sửa, mất sổ, độc quyền thông tin, thay vì giao cuốn sổ cho một người ghi chép, chúng ta sẽ làm như sau:
- Mỗi bạn trong lớp (50 người) đều giữ một cuốn sổ y hệt nhau
- Mỗi khi có ai đóng tiền hoặc chi tiền, lớp trưởng sẽ đứng lên thông báo công khai giữa lớp
- Tất cả 50 bạn cùng lấy cuốn sổ ra, ghi dòng đó vào
- Sau khi ghi xong, các bạn nhìn sang nhau, kiểm tra xem số tiền có khớp không. Nếu 49 bạn ghi là 100.000, mà có 1 bạn ghi 200.000, thì cuốn sổ của bạn đó bị coi là sai và bị loại bỏ
Ưu điểm là:
- Không thể gian lận: Muốn sửa số tiền, bạn phải đi lấy trộm và sửa cùng lúc hơn 25 (quá bán) cuốn sổ của các bạn khác trong lớp. Điều này gần như bất khả thi
- Minh bạch tuyệt đối: Ai cũng biết tiền đi đâu, về đâu mà không cần hỏi ai
- An toàn: Nếu 5 bạn nghỉ học hay mất sổ, 45 cuốn sổ còn lại vẫn lưu giữ dữ liệu chính xác
7.2 Blockchain là gì
Từ “Sổ cái chung” đến công nghệ Blockchain
Trong ví dụ về cuốn sổ quỹ lớp, chúng ta đã thấy rằng thay vì tin tưởng vào một người duy nhất (thủ quỹ) hay một bên thứ ba (ngân hàng), cả lớp chọn cách mỗi người giữ một cuốn sổ y hệt nhau và cùng xác nhận giao dịch công khai. Đây chính là mô hình sơ khai của Blockchain.
Để liên hệ cụ thể hơn, bạn có thể hình dung 4 thành phần tương ứng như sau:
[1] Mạng lưới phi tập trung (decentralized network):
- Trong ví dụ về “Sổ cái chung”: Là 50 bạn học sinh trong lớp, mỗi người giữ một cuốn sổ
- Trong Blockchain: Là mạng lưới hàng nghìn máy tính (gọi là các nút - nodes) trên toàn thế giới. Không có một "máy chủ" hay "ông chủ" nào nắm độc quyền; mọi máy tính đều có quyền hạn ngang nhau trong việc lưu trữ dữ liệu
[2] Cơ chế đồng thuận (consensus mechanism):
- Trong ví dụ về “Sổ cái chung”: Khi có giao dịch, 50 bạn cùng ghi vào sổ và nhìn sang nhau để kiểm tra. Nếu 49 bạn ghi đúng mà 1 bạn ghi sai, bản ghi sai sẽ bị loại bỏ
- Trong Blockchain: Khi một giao dịch mới xảy ra (ví dụ: chuyển Bitcoin), các máy tính trong mạng lưới sẽ sử dụng thuật toán toán học phức tạp để kiểm tra tính hợp lệ. Chỉ khi đa số các máy tính đồng ý rằng giao dịch đó là đúng, nó mới được ghi vào "sổ cái" chung của toàn mạng lưới
[3] Tính không thể sửa đổi (immutability):
- Trong ví dụ về “Sổ cái chung”: Việc 50 người cùng giữ sổ giúp tránh tình trạng nội dung bị sửa hay mất sổ. Muốn gian lận, bạn phải “bí mật” vào sửa cùng lúc sổ của ít nhất 26 bạn khác (quá bán), điều này gần như bất khả thi
- Trong Blockchain: Dữ liệu được đóng gói thành các "khối" (block) và xâu chuỗi với nhau bằng mật mã học (chain). Một khi một khối đã được thêm vào chuỗi, việc thay đổi thông tin trong đó đòi hỏi phải thay đổi toàn bộ các khối sau nó trên tất cả máy tính trong mạng lưới, một việc làm tốn kém và khó khăn đến mức không thể thực hiện được
[4] Tính minh bạch (transparency):
- Trong ví dụ “Sổ cái chung”: Lớp trưởng thông báo công khai giữa lớp để mọi người cùng ghi chép lại việc thu/chi
- Trong Blockchain: Bất kỳ ai cũng có thể theo dõi lịch sử giao dịch trên mạng lưới (ví dụ: xem một ví Bitcoin đã chuyển tiền đi đâu), dù danh tính thật của người thực hiện có thể được ẩn danh qua các mã số
Tóm lại: Blockchain chính là phiên bản kỹ thuật số, quy mô toàn cầu và bảo mật tuyệt đối của mô hình "Sổ cái chung". Nó giải quyết bài toán về niềm tin giữa những người không quen biết nhau mà không cần đến bất kỳ "Bên thứ ba" nào như ngân hàng hay tổ chức trung gian.
Xem hình minh họa (nguồn Internet):
7.3 Một số ví dụ ứng dụng Blockchain
Từ những đặc điểm cốt lõi như tính minh bạch, không thể sửa đổi và phi tập trung đã nêu ở phần trước, công nghệ Blockchain hiện đang được ứng dụng rộng rãi để giải quyết bài toán về niềm tin trong nhiều lĩnh vực:
[1] Tiền điện tử và Tài chính (cryptocurrency & finance) Đây là ứng dụng đầu tiên và nổi tiếng nhất của Blockchain
- Ví dụ: Bitcoin hay Ethereum
- Cách hoạt động: Blockchain đóng vai trò như một cuốn "sổ cái chung" kỹ thuật số, ghi lại mọi giao dịch chuyển tiền giữa các tài khoản mà không cần một ngân hàng trung gian. Điều này giúp giảm chi phí giao dịch và cho phép chuyển tiền xuyên biên giới gần như tức thì
Logo Bitcoin (nguồn Internet):
[2] Truy xuất nguồn gốc Chuỗi cung ứng (supply chain management)
Xem hình minh họa (nguồn Internet):
- Ví dụ: Truy xuất nguồn gốc thực phẩm sạch hoặc hàng hiệu
- Cách hoạt động: Mỗi bước trong quá trình từ trang trại đến bàn ăn (thu hoạch, đóng gói, vận chuyển, kiểm định) đều được ghi lại thành một "khối" dữ liệu không thể xóa sửa trên Blockchain. Người dùng chỉ cần quét mã QR trên sản phẩm là có thể biết chính xác nguồn gốc, đảm bảo tính minh bạch tuyệt đối.
[3] Hợp đồng thông minh (smart contracts)
Xem hình minh họa (nguồn Internet):
- Ví dụ: Tự động chi trả bảo hiểm chuyến bay khi máy bay bị trễ giờ
- Cách hoạt động: Các điều khoản được lập trình trực tiếp lên Blockchain. Vì dữ liệu trên Blockchain là minh bạch và không thể gian lận, hệ thống sẽ tự động xác nhận thông tin chuyến bay và chuyển tiền bồi thường cho khách hàng ngay lập tức mà không cần thủ tục giấy tờ phức tạp hay sự can thiệp của con người.
Tóm lại: Blockchain không chỉ dừng lại ở tiền ảo, mà nó đang trở thành nền tảng để xây dựng sự tin tưởng trong mọi giao dịch số của đời sống hiện đại.