KP (1) - Nhật Bản tụt hậu và lỗi thời với AI?

[Bài viết từ fb của tác giả Lữ Minh Trí]

Nhật Bản tụt hậu và lỗi thời? Tôi không nghĩ vậy

Nếu bạn đang sống ở Nhật và sợ AI, tôi nghĩ nỗi sợ đó rất dễ hiểu.

Và đúng là sẽ có rất nhiều người sống làm việc ở Nhật dễ bị bỏ lại trong kỷ nguyên AI. Nhưng không phải vì Nhật Bản quá yếu, quá cũ, hay không còn gì đáng học.

Vấn đề nằm ở chỗ nhiều người học nhầm nhiều cái.

Nhiều người đọc bài viết của tôi có thể tưởng tôi cuồng Nhật, hoặc chỉ thích bóc tách những cái xấu của Nhật. Không phải vậy.

Tôi nể Nhật ở rất nhiều điểm, nhưng cũng thấy rất rõ một nghịch lý: cái hay thật sự của Nhật thì cực kỳ khó học, còn cái tào lao trong môi trường Nhật thì lại rất dễ bắt chước.

Tôi nói người đang sống ở Nhật, chứ không nói riêng người Nhật.

Vì nhiều người nước ngoài sang Nhật cũng học Nhật bằng cái vỏ: cúi chào, đúng form, chờ chỉ thị, sợ sai, sợ làm phiền, sợ khác người.

Nhưng họ lại không học được cái cốt lõi từng làm Nhật rất mạnh: tinh thần nghề nghiệp, chữ tín, tiêu chuẩn sản phẩm, sự bền bỉ và lòng tự trọng trong công việc.

Cái vỏ của Nhật rất dễ nhìn. Đi họp đúng giờ, mặc đồ chỉnh tề, nói chuyện lịch sự, viết báo cáo đúng mẫu, làm gì cũng xin phép, gặp ai cũng cúi đầu.

Những thứ đó không xấu. Nhưng nếu chỉ học tới đó rồi tưởng mình đã hiểu Nhật thì rất đáng tiếc. Vì nhiều khi mình mới học được phần ngoài da, chứ chưa chạm vô phần làm Nhật thật sự đáng để học hỏi.

Nhiều người được nuôi trong một môi trường nghe hoài mấy chữ: đừng sai, đừng làm phiền người khác, đừng khác số đông, đừng tự ý làm khi chưa có chỉ thị.

Những câu đó giúp con người cẩn thận hơn, nhưng nếu giữ quá chặt, nó sẽ thành cái áo giáp cũ. Mặc vô thì thấy an toàn, nhưng tới lúc phải chạy đua, phải xoay sở, phải học cái mới, cái áo đó nặng như đá.

Với góc độ một người làm trong công ty AI, tôi thấy chuyện này rất rõ. AI bắt mình thử liên tục. Không thử nhiều thì nó nằm im như cục gạch vô dụng.

Bạn không đặt đề bài thì nó không biết kéo bạn đi đâu, bạn quen chờ hướng dẫn rõ ràng, còn AI bắt bạn tự nghĩ ra câu hỏi.

Rồi quen làm đúng quy trình, còn AI bắt bạn hỏi lại: quy trình này còn đáng giữ không.

Đôi khi bạn quen yên ổn trong một vai trò, còn AI làm mờ ranh giới giữa nhân viên, quản lý, người viết, người phân tích, người bán hàng và người vận hành.

Nói trắng ra, AI không chỉ đụng vô công việc nó đụng vô căn tính nghề nghiệp của rất nhiều người.

Nhưng cũng chính vì vậy, người nào ở Nhật mà vượt qua được nỗi sợ AI thì rất đáng gờm.

Vì họ có sẵn thứ mà nhiều người dùng AI bây giờ đang thiếu: kỷ luật, tiêu chuẩn, sự kiên nhẫn, ý thức trách nhiệm và khả năng làm việc bền bỉ. Một người có cái lõi Nhật mà biết dùng AI sẽ không chỉ làm ra nhiều hơn, mà còn làm ra thứ đáng tin hơn.

Còn một người chỉ có AI mà không có giá trị cốt lõi trong nghề nghiệp thì giống như cầm cây dao bén trong tay nhưng chưa biết cắt vải.

Sắc thì sắc nhanh thì có nhanh đó, nhưng dễ làm hư đồ, dễ làm rách cả tấm vải đáng lẽ phải được may cho đàng hoàng.

Khi làm việc ở HYPER ONE chúng tôi càng tin rằng AI không nên chỉ là công cụ tăng tốc. AI phải đi cùng đạo đức, trách nhiệm và tiêu chuẩn nghề nghiệp.

Đây là một thứ tôi học được rất nhiều từ Nhật.

Nếu không, càng nhanh càng dễ tạo rác thải.

Càng nhiều công cụ trong tay mà cái cốt lõi bên trong không vững, con người chỉ phóng đại sự cẩu thả của mình nhanh hơn thôi.

Nhiều người học Nhật bằng họp hành, báo cáo, thứ bậc, đồng phục, quy trình, nói chuyện vòng vo cho lịch sự, nhưng cái làm Nhật từng mạnh không nằm ở mấy thứ đó.

Nó nằm ở một điều khó học hơn rất nhiều:

Phải xem công việc như danh dự cá nhân.

Làm một con ốc cũng phải ra con ốc.

Giao một món hàng lỗi cũng thấy mắc cỡ.

Hứa một giờ là phải tới đúng một giờ, không dây thun, nhận một việc là phải làm tới nơi tới chốn, không quăng đó cho người sau đi dọn rác.

Cái này không phải học vài workshop, tức mấy buổi đào tạo ngắn, là có.

Nó được rèn qua gia đình, trường học, công ty, cộng đồng, qua hàng ngàn lần bị nhắc vì làm ẩu, qua cảm giác xấu hổ khi mình làm chưa đàng hoàng.

Cúi chào thì dễ bắt chước, mặc vest thì dễ bắt chước, họp đúng giờ thì còn tập được, nhưng cái tự trọng trong nghề thì không thể gắn lên người như cái bảng tên dễ dàng được.

Ai từng đọc Made in Japan: Akio Morita and Sony sẽ hiểu, nước Nhật làm tôi nể không phải là một nước Nhật bảo thủ, co cụm và sợ thay đổi.

Ngược lại, đó là một nước Nhật đói, tỉnh, lì và có tự trọng. Sony thời đó không ngồi than mình đi sau phương Tây. Họ học, mổ xẻ, cải tiến, làm nhỏ hơn, bền hơn, đẹp hơn, dễ dùng hơn, rồi đem sản phẩm ra thế giới với một niềm tin rất cứng: hàng Nhật không sinh ra để đứng sau mãi.

Nếu đang sống ở Nhật và sợ AI, tôi nghĩ càng nên đọc Made in Japan: Akio Morita and Sony.

Không phải để hoài niệm một nước Nhật cũ, mà để nhớ rằng tinh thần Nhật tiên phong vốn không phải là sợ cái mới.

Nhật từng đi sau về công nghệ, nhưng họ không để cái thân phận đi sau thành cái chuồng nhốt mình cả đời. Họ học của người khác, nhưng không học để làm cái bóng đi sau. Họ học để tiêu hóa, cải tiến, rồi đóng dấu tay nghề của mình lên các sản phẩm chỉnh chu.

Tinh thần đó đem qua thời AI vẫn còn nguyên giá trị. Mình có thể đi sau về công cụ, nhưng không được đi sau về ý chí học, tốc độ thích nghi và tiêu chuẩn làm nghề.

Cái đáng sợ không phải là mình chưa giỏi AI hôm nay mà sợ là mình dùng văn hóa sợ sai để biện minh cho chuyện không chịu học, không dám học cái mới.

Nếu đang sống ở Nhật.

Cái đáng học đầu tiên là học cách tôn trọng sản phẩm. Người Nhật giỏi ở chỗ họ không xem sản phẩm chỉ là món đồ để bán lấy tiền, thu lợi nhuận đơn thuần.

Họ xem nó như một lời hứa với khách hàng.

Một cái xe, cái máy ảnh, cái nồi cơm, cái thang máy, cái nhà vệ sinh, cái bao bì, cái tờ hướng dẫn, nhiều khi đều có cảm giác người làm ra nó đã nghĩ cho người dùng. Không phải lúc nào cũng hoàn hảo, nhưng cái tinh thần đừng để khách phải bực mình vì sự ẩu tả của mình là thứ rất đáng học.

Trong thời AI, cái này càng quý.

Vì AI càng nhiều, sản phẩm rác càng nhiều, nội dung rác càng nhiều, dịch vụ làm cho có càng nhiều.

Người ta tạo rất nhanh, đăng rất nhanh, bán rất nhanh, nhưng nhiều thứ nhìn vô là biết không có tay nghề, không có trách nhiệm, không có bàn tay người làm thật.

Giữa một cái chợ ồn ào như vậy, ai còn giữ được tiêu chuẩn nghề nghiệp, người đó tự nhiên nổi lên. Không cần la làng, đồ đàng hoàng tự nó có tiếng thơm.

Cái thứ 2 nên học là sự bền bỉ trong cải tiến nhỏ. Nhật không phải lúc nào cũng thắng bằng phát minh nổ trời kinh thiên động địa.

Nhật thắng rất nhiều lần bằng cách sửa từng lỗi nhỏ tới mức đối thủ chán nản: cái ghế ngồi dễ chịu hơn một chút, cái nút bấm thuận tay hơn một chút, cái hộp mở ít bực hơn một chút, cái quy trình ít sai hơn một chút.

Mỗi lần chỉ hơn một chút, nhưng tích lâu ngày thì thành khoảng cách chất lượng rất xa khó ai theo được.

AI cũng vậy. Không phải ai prompt, tức đặt lệnh và giao đề bài cho AI, hay một lần là ngon lành.

Người thắng là người dùng mỗi ngày, sửa cách hỏi, sửa dữ liệu, sửa luồng công việc, sửa cách đo kết quả, sửa cách kiểm tra lỗi.

Mỗi ngày nhích một chút, nhìn thì chậm rùa bò, nhưng vài tháng sau người khác quay lại sẽ thấy mình đã đi xa.

Cái thứ 3 nên học là chữ tín với thời gian.

Thị trường AI rất nhanh, nhưng nhanh không có nghĩa là được quyền lươn lẹo.

Đây là chỗ người Việt mình hay yếu. Mình linh hoạt giỏi, xoay sở nhanh và giỏi, nước tới chân nhảy cũng giỏi, nhưng nhiều khi thiếu nền tảng giữ lời, giữ tiêu chuẩn, giữ lịch đã hẹn, giữ cam kết.

Hẹn thì trễ, báo thì thiếu, làm thì hứa nhiều hơn là giao tới tay thật, tới lúc lỗi thì tìm lý do trước khi tìm cách sửa.

Nếu lấy được tốc độ của Việt Nam cộng với chữ tín của Nhật thì rất đáng gờm.

Nhanh mà vẫn giữ lời. Linh hoạt mà vẫn có tiêu chuẩn. Biết xoay sở nhưng không chụp giật.

Còn chỉ có tốc độ mà không có chữ tín thì dễ thành ăn xổi. Chỉ có chữ tín mà không có tốc độ thì dễ thành chậm chạp.

Thời AI không thương mấy người ù ù ì ì, nhưng thị trường cũng không tin người chạy nhanh mà để rơi đồ sau lưng.

Cái thứ 4 nên học là tôn trọng người làm thật.

Ở Nhật, một người thợ giỏi, một nhân viên lâu năm, một người vận hành âm thầm có thể không nói nhiều nhưng rất có trọng lượng.

Đây là thứ Việt Nam nên học.

Đừng chỉ trọng người nói hay, người có chức danh, người cầm micro, người làm hình ảnh đẹp.

AI càng mạnh thì người hiểu việc thật càng quan trọng. Vì AI có thể tạo chữ rất nhanh, tạo kế hoạch rất nhanh, tạo hình rất nhanh, nhưng nếu người dùng không có tay nghề, không có tiêu chuẩn, không biết chỗ nào đúng sai, thì AI chỉ phóng đại sự non tay của họ thôi.

Và có những thứ trong môi trường Nhật tuyệt đối không nên học.

Thứ đầu tiên là sợ sai tới mức không dám ra trận.

Thứ hai là không nên học là tôn thờ thâm niên hơn năng lực thích nghi.

Thâm niên có giá trị nếu nó tích thành kinh nghiệm thật. Nhưng nếu thâm niên chỉ là số năm ngồi trên ghế, nó sẽ thành cái neo. Mà trong thời AI, cái neo nặng quá thì tàu không vướn mình ra biển lớn được.

Nghe khó chịu, nhưng thị trường không nể tuổi nghề nếu tuổi nghề không chuyển hóa thành năng lực mới.

Số năm chỉ có giá trị khi nó biến thành độ sắc của tay nghề, chứ không phải biến thành cái quyền được chậm chạp ù lì.

Nếu người đang sống ở Nhật chỉ học cái vỏ, họ sẽ rất dễ bị AI bỏ lại. Nhưng nếu học và giữ các giá trị cốt lõi của Nhật, rồi dám dùng AI như một cái máy khuếch đại năng lực, họ sẽ rất mạnh và đáng gờm.

Vì cuối cùng, AI không thay thế các giá trị cốt lõi.

AI chỉ phóng đại mọi thứ lên rất rất nhiều lần.

Người có nghề thì sự nghiệp đi lên rộng mở.

Người làm ẩu thì cái ẩu phình ra đi kèm thất bại.

Nghịch lý nằm ở đó: cái Nhật nên bỏ thì nhiều người lại giữ, còn cái Nhật nên giữ thì rất ít người học tới nơi tới chốn.

Nguồn: https://www.facebook.com/minhtri010101